Programlamanın Temel Teknik Terimleri

Runtime, programın fiilen çalıştığı süre. Kod dosyada duruyorken runtime değil, çalıştırılıp sonuç ürettiği an runtime.

"Runtime error" dendiğinde, kodun syntax'ı doğru, derleme/parse aşamasını geçti ama çalışırken bir şey ters gitti demektir. Örneğin sıfıra bölme, olmayan dosyayı açma, olmayan indekse erişim.

# Syntax error — runtime'dan ÖNCE yakalanır
if x = 5:  # = atama, == karşılaştırma olmalıydı
    print(x)
# SyntaxError: invalid syntax

# Runtime error — program BAŞLAR, sonra hata verir
sayilar = [1, 2, 3]
print(sayilar[10])
# IndexError: list index out of range
# Bu satıra kadar program çalıştı, runtime'da patladı

# Runtime environment: Python yorumlayıcısı + sistem kütüphaneleri
# Tarayıcıda JavaScript çalıştırırken: V8 engine + DOM + Web APIs
# Hepsi "runtime environment"ı oluşturur.

Memory (RAM), programın çalışırken kullandığı verilerin tutulduğu alan. Değişkenlerin, fonksiyon çağrılarının, ara sonuçların hepsi burada yaşar. Bilgisayarı kapatınca RAM'deki her şey silinir (geçici).

# Bellekte neler oluyor?
x = 10        # x adres 0x7fff5 sayısında 10 tutulur
y = "merhaba" # y adresinde "merhaba" string'i tutulur
liste = [1,2,3] # liste değişkeni de bir bellek adresine bağlanır

# Python'da id() ile adresi görebilirsin
x = 10
print(id(x))  # Örn: 140234567890432

# Bellek sızıntısı (memory leak):
# Sürekli yeni veri atayıp eskisini temizlemiyorsan
# RAM dolar, program yavaşlar, sonunda çöker.

Bellek sınırlı bir kaynaktır. Yüzlerce MB RAM'in var; 1 GB'lık bir resmi açtığında hepsini tek seferde koyamıyorsun. Bu yüzden programcı belleği yönetir: "bu veri artık lazım değil, sil" der.

Bellek iki ana bölgeye ayrılır: stack ve heap. Çoğu dilde bu ayrım programcıdan gizlidir ama neyin nereye gittiğini bilmek debug'ı kolaylaştırır.

def toplam(a, b):
    sonuc = a + b   # 'a', 'b', 'sonuc' → STACK'te
    return sonuc

x = 10
y = 20
z = toplam(x, y)   # 'z' → STACK'te (basit int)

# Stack: küçük, hızlı, LIFO (son giren ilk çıkar)
# Heap:  büyük, esnek, karmaşık yapılar için

buyuk_liste = [1] * 1_000_000
# ↑ Bu liste HEAP'te durur (çok büyük)
# 'buyuk_liste' değişkeninin kendisi STACK'te,
# ama gösterdiği veri HEAP'te

Stack overflow (yığın taşması): Çok derin fonksiyon çağrısı yaparsan stack dolarsa Python RecursionError verir. Memory leak: Heap'teki objeler temizlenmezse bellek dolar.

Thread, bir program içinde bağımsız çalışan yürütme birimi. Tek thread'li programda her şey sırayla yapılır. Çok thread'li programda işler paralel yürütülebilir.

Modern uygulamalar çoğunlukla çok thread'li: bir thread ekranı çizerken diğeri ağ üzerinden veri çeker, bir diğeri kullanıcı girdisini dinler.

JavaScript'in özel durumu: JavaScript tek thread'li (single-threaded) çalışır. Ama async/await ve Web Workers ile sanki paralel çalışıyormuş gibi yapar. Tarayıcıda UI donmasını engellemek için olmazsa olmaz.

# Python'da thread (basit)
import threading

def indir(url):
    print(f"{url} indiriliyor...")
    # ... indirme işlemi

t1 = threading.Thread(target=indir, args=("a.com",))
t2 = threading.Thread(target=indir, args=("b.com",))
t1.start()  # paralel başla
t2.start()
t1.join()   # bitmesini bekle
t2.join()

Garbage collector (GC), programda kimsenin artık erişmediği objeleri bulur ve belleği serbest bırakır. Manuel temizlik derdi ortadan kalkar.

GC olan diller: Python, Java, JavaScript, C#, Go, Ruby. Programcı malloc/free ile uğraşmaz.

GC olmayan diller: C, C++ (Rust da otomatik ama farklı mekanizmayla). Belleği programcı yönetir. Yanlış yönetirsen: memory leak (sızıntı), use-after-free (serbest bırakılan belleğe erişim — güvenlik açığı).

# Python'da GC otomatik
def fonk():
    a = [1, 2, 3, 4, 5]  # heap'te liste oluşur
    return a

sonuc = fonk()
# 'a' artık kimsenin erişemeyeceği yerde
# → GC tarafından toplanır (bir sonraki turda)

# Manuel bellek yönetimi (C örneği — Python'da yok)
# int* p = malloc(sizeof(int) * 100);
# ... kullan ...
# free(p);  // UNUTSAN memory leak

# Python'da bu dert yok. Ama GC pause (duraklaması) olabilir
# büyük objelerde. Performans kritikse C/C++/Rust tercih edilir.